Amidan là hai khối mô nằm hai bên thành họng mà bạn nhìn thấy khi há to miệng. Người ta biết tới chúng chủ yếu vì hai lý do: chúng sưng lên mỗi khi ốm, và vì câu hỏi có nên cắt hay không. Bài này bắt đầu từ việc chúng làm gì.
Vị trí và vai trò
Amidan nằm ở cửa ngõ, nơi không khí và thức ăn đi vào cơ thể. Chúng là một phần của hệ miễn dịch, tham gia vào việc tiếp xúc và nhận diện các tác nhân lạ. Vị trí đó vừa là điểm mạnh vừa là lý do chúng hay bị viêm.
Vì sao sưng lên khi ốm
Khi có tác nhân gây bệnh đi qua, amidan tham gia vào phản ứng của cơ thể. Quá trình đó làm mô sưng lên, đỏ, và đau. Nói cách khác, amidan sưng là dấu hiệu cơ thể đang phản ứng chứ không phải bản thân amidan là kẻ gây bệnh.
Vì sao trẻ em hay bị hơn
Hai lý do. Trẻ đi học tiếp xúc với nhiều tác nhân mới, nên số đợt nhiễm hô hấp mỗi năm cao hơn người lớn. Và amidan ở tuổi này hoạt động mạnh hơn, kích thước tương đối cũng lớn hơn. Cả hai đều là chuyện bình thường của lứa tuổi.
Amidan to không đồng nghĩa với có bệnh
Đây là hiểu nhầm phổ biến khiến nhiều cha mẹ lo. Kích thước amidan khác nhau giữa các trẻ, và to hơn bình thường không tự động cần can thiệp. Điều đáng quan tâm là nó có gây triệu chứng hay không: khó thở khi ngủ, ngáy to, khó nuốt, hay viêm tái đi tái lại.
Những gì bạn nhìn thấy khi soi gương
Amidan đỏ, sưng, có các hốc, đôi khi có chấm trắng. Nhiều người soi gương rồi hoảng. Nhưng hình ảnh này gặp ở nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó phần lớn là do virus và sẽ tự hết. Việc nhìn không phân biệt được nguyên nhân, kể cả với bác sĩ.
Chấm trắng trên amidan
Có thể là dấu hiệu của nhiễm trùng, cũng có thể là cặn tích tụ trong các hốc amidan, vốn là chuyện khá thường gặp và không nguy hiểm. Đừng tự dùng tăm bông hay vật nhọn để lấy ra, vì dễ gây tổn thương và nhiễm trùng.
Viêm amidan cấp
Là đợt viêm với đau họng, nuốt đau, có thể sốt và nổi hạch cổ. Phần lớn do virus và tự giới hạn. Một phần do vi khuẩn và cần điều trị. Chỉ bác sĩ khám, và nếu cần thì làm xét nghiệm, mới xác định được thuộc nhóm nào.
Khi nào cần đi khám
- Sốt cao kéo dài.
- Nuốt đau nhiều tới mức không ăn uống được.
- Sưng rõ một bên, đau lệch hẳn về một phía.
- Khó há miệng.
- Giọng thay đổi như ngậm vật gì trong miệng.
- Khó thở.
- Không đỡ sau khoảng một tuần.
Bốn dấu hiệu giữa là nhóm cần đi ngay, không chờ.
Về chuyện cắt amidan
Đây không phải quyết định dựa trên việc amidan to hay hay sưng, mà dựa trên số đợt viêm được ghi nhận, mức độ nặng, ảnh hưởng tới sinh hoạt và giấc ngủ, cùng các yếu tố khác. Quyết định thuộc về bác sĩ chuyên khoa sau khi đánh giá.
Và cần hiểu rõ: cắt amidan không có nghĩa là bạn sẽ không bao giờ đau họng nữa, vì đau họng có rất nhiều nguyên nhân khác.
Cắt có làm giảm sức đề kháng không
Đây là lo lắng rất phổ biến. Cơ thể có nhiều bộ phận khác đảm nhiệm chức năng miễn dịch, nên việc cắt khi có chỉ định không khiến bạn mất khả năng chống bệnh. Nếu bạn băn khoăn, hãy hỏi thẳng bác sĩ chuyên khoa thay vì quyết định dựa trên lời đồn.
Đừng vội cắt và cũng đừng vội từ chối
Hai thái cực đều gây hại. Có người cắt vì nghe nói cắt cho khỏi hẳn dù chưa đủ chỉ định. Có người từ chối dù đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng tới giấc ngủ và sinh hoạt. Cách đúng là mang dữ liệu tới bác sĩ và nghe đánh giá.
Dữ liệu cần có khi đi khám
- Số đợt viêm trong một năm và trong các năm trước.
- Mỗi đợt kéo dài bao lâu và nặng thế nào.
- Có sốt không, có phải nghỉ học nghỉ làm không.
- Có làm xét nghiệm lần nào không và kết quả.
- Có ngáy, có ngừng thở khi ngủ không.
- Ảnh hưởng tới ăn uống, học tập, công việc.
Bảng này quan trọng hơn nhiều so với việc kể theo trí nhớ, và nó chính là căn cứ để bác sĩ quyết định.
Chăm sóc trong đợt viêm
Uống đủ nước bằng từng ngụm nhỏ, ăn đồ mềm mát dễ nuốt, nghỉ ngơi, giữ phòng đủ ẩm, súc nước muối loãng nếu bạn đủ tuổi làm đúng cách. Hỏi dược sĩ trước khi dùng bất cứ thuốc nào.
Đừng tự mua kháng sinh mỗi đợt
Phần lớn các đợt là do virus. Uống kháng sinh mỗi lần amidan sưng là cách chắc chắn nhất để vừa tốn tiền vừa góp phần vào kháng thuốc. Hãy đi khám để được đánh giá.
Tóm lại
Amidan là một phần của hệ miễn dịch ở cửa ngõ đường hô hấp, nên hay sưng khi bạn ốm. Sưng không có nghĩa là hỏng, to không có nghĩa là bệnh. Quyết định cắt dựa trên số đợt và mức ảnh hưởng, do bác sĩ chuyên khoa đánh giá, nên hãy ghi lại các đợt để có dữ liệu thật.
Câu hỏi thường gặp
Amidan có vai trò gì?
Amidan là một phần của hệ miễn dịch, nằm ở cửa ngõ đường hô hấp và tiêu hoá, tham gia vào việc nhận diện các tác nhân đi vào cơ thể. Vai trò này rõ nhất ở trẻ nhỏ.
Cắt amidan có làm giảm miễn dịch không?
Cơ thể còn nhiều bộ phận khác đảm nhiệm chức năng miễn dịch, nên việc cắt khi có chỉ định không khiến bạn mất khả năng chống bệnh. Quyết định cắt hay không nên dựa trên chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Amidan to có phải là bệnh không?
Không nhất thiết. Amidan ở trẻ thường to hơn người lớn một cách bình thường. Điều đáng quan tâm là nó có gây triệu chứng như khó thở khi ngủ, khó nuốt, hay viêm tái đi tái lại hay không.
Vì sao trẻ hay viêm amidan hơn người lớn?
Vì trẻ tiếp xúc nhiều tác nhân mới trong môi trường lớp học, và amidan ở tuổi này hoạt động mạnh hơn. Số đợt nhiễm hô hấp mỗi năm ở trẻ vì vậy thường cao hơn người lớn.